مجدد مسلمين در جنگ ، ديگر آنها به‌عنوان اهل ذمّه شناخته نمىشدند . « 119 » در اينجا بايد دانست كه همهء اين دستورات و عبارات آن‌چنان براساس نظريات بعدى حقوقى نوشته شده است ، كه انسان در اين ضوابط ، برداشتهاى اعصار بعدى را احساس مىكند . بااين‌وجود دربارهء اينكه عمر مقرراتى دقيق در جهت پيشرفت وضع كرده است ، شكى نمىتوان داشت . اما كاربرد اين مقررات براساس اوضاع و احوال مختلف چنان تغيير مىيافت كه گاه به خراب كردن اصول اوليه منجر مىشد . چنان‌كه زرتشتيان در واقع حتى آزاد نبودند كه وضعيت اهل ذمه را براى خود انتخاب كنند . « 120 » اگر سپاه ، در بازگشت از يك راهپيمايى پياده نسبتا طولانى و اغلب آرام ، ناگهان در مقابل دشمن قرار مىگرفت و نبرد ، غير قابل اجتناب بود ، در اين صورت جاسوسان « 121 » و پستهاى اطلاعاتى « 122 » براى روشن شدن موقعيت به جستجو مىپرداختند . اين امر روشى متداول از جانب همه سپاهيان ، به‌ويژه اعراب بدوى بود . بنابراين ، اينكه شعوبيه ايرانى مدعى شدند كه اعراب شيوهء جاسوسى را از ايرانيان اخذ كرده‌اند ، يكى از مبالغه‌هاى آنان است . « 123 » نبرد « 124 » اغلب با يك يا چند بار حملهء تن‌به‌تن « 125 » شروع مىشد ، رسمى كه بين

--> ( 119 ) . مقايسه كنيد در اين مورد با اوايل فصل « تشكيلات ادارى ايران » در كتاب حاضر . ( 120 ) . براى اطلاع از جزئيات در اين‌باره در محدوده عصر امويان رجوع كنيد به : Fries 66 - 68 . ( 121 ) . طبرى : تاريخ 2 ، ص 707 ، 1179 ، 1966 ( عين ؟ ) به مقايسه كنيد همچنين با : ؛ Gloss . CCCLXXXIV f . ) Michael . 416 f . ( 122 ) . به فارسى كوه‌بانيه - نگهبان كوه ؟ : ابن اثير : الكامل ، ج 6 ، ص 156 ( سال 222 ه / 837 م ) ( رجوع كنيد به : . ( Clement Huart in der EI , I 568 ( 123 ) . جاحظ ، بيان ، ج 3 ، ص 7 - Rescher 33 . ( 124 ) . اينكه اوصاف ميادين نبرد اغلب كاملا ساختگى است ، به حق Grunebaum در صفحات 225 ، 227 مورد تاكيد قرار داده است . - برخى كليات درباره جريان نبرد بين سالهاى 12 ه / 633 م و 30 ه / 651 م را قوزانلو ، ج 1 ، ص 247 و بعد ذكر كرده‌اند ؛ Levy , Soc . II 297 - 304 ذكر كرده‌اند . ( 125 ) . يكى از خصايص نبرد تن‌به‌تن به منظور تعيين سرنوشت جنگى بود كه سالها ادامه يافته و به سود قطعى هيچيك از دو طرف خاتمه نيافته بود ( در سال 64 ه / 85 - 684 م بين قبايل عرب در خراسان ) : طبرى : تاريخ 2 ، ص 596 .